Sau 30 năm xa cách quê hương, ngày 8/2/1941, Bác Hồ đã về đến Pác-bó, tỉnh Cao Bằng và lấy tên là già Thu. Thay mặt Quốc tế cộng sản, Bác đã triệu tập Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ tám và quyết định thành lập Việt Nam độc lập đồng minh hội, gọi tắt là Việt Minh nhằm tập hợp rộng rải hơn nữa các tầng lớp nhân chống kẻ thù chung. Bác đã chỉ thị thí điểm tổ chức đội tự vệ vũ trang ở Cao Bằng và tự tay biên soạn tài liệu để huấn luyện. Bác chủ trương kết hợp hai hình thức đấu tranh chính trị và quân sự, muốn phát triển lực lượng vũ trang phải dựa vào nhân dân, dựa vào đấu tranh chính trị của quần chúng.

Tháng 8-1942, Bác lấy tên Hồ Chí Minh và sang Trung Quốc nhằm liên lạc với lực lượng kháng Nhật của người Việt Nam nhưng bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam hơn một năm. Trong thời gian bị giam cầm cực khổ ở 30 nhà lao tỉnh Quảng Tây, Bác đã viết Nhật ký trong tù. Nhật ký trong tù của Bác đã giúp người đọc hiểu hơn về ý chí sắt đá và tình yêu quê hương đất nước của Bác Hồ.

Năm 1944, Bác chỉ thị thành lập đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân do đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ huy. Nhiệm vụ của đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân lúc này là chính trị trọng hơn quân sự vì đó là cuộc kháng chiến toàn dân, cần phải động viên toàn dân, vũ trang toàn dân. Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân còn có nhiệm vụ huấn luyện cho lực lượng vũ trang địa phương.

Ngày 9-3-1945, Nhật đảo chính Pháp, độc chiếm Đông Dương, Ban Thường vụ Trung ương Đảng mở rộng đã họp ở Đình Bảng, Bắc Ninh và ra chỉ thị “ Nhật-Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta.

Tháng 5-1945, Hồ Chủ Tịch từ Cao Bằng về Tân Trào ( Sơn Dương, Tuyên Quang) để trực tiếp chỉ đạo phong trào cách mạng trong cả nước. Người đã đề ra 10 chính sách cho khu giải phóng đó là: đánh đuổi phát xít Nhật và bè lũ tay sai; tịch thu tài sản của bọn cướp nước và bán nước chia cho dân nghèo; thực hiện quyền phổ thông tuyển cử và các quyền tự do dân chủ khác; vũ trang quần chúng, động viên quần chúng nhân dân ủng hộ du kích và tham gia Quân giải phóng; tổ chức khai hoang, khuyến khích sản xuất, thực hiện kinh tế tự túc ở khu giải phóng; thi hành luật bảo hiểm xã hội, cứu tế nạn dân; chia lại ruộng công, giảm tô, giảm tức và hoãn nợ; bỏ thuế khóa và phu dịch; chống nạn mù chữ, huấn luyện quân sự và chính trị cho nhân dân; thực hiện dân tộc bình đẳng, gái trai ngang quyền.

Có thể nói khu giải phóng là hình ảnh thu nhỏ của nước Việt Nam mới. Khu giải phóng ra đời là thắng lợi to lớn của cách mạng Việt Nam, là căn cứ địa cách mạng của cả nước.10 chính sách cho khu giải phóng cũng đã cổ vũ mạnh mẽ phong trào chống Nhật của nhân dân ta.

Từ ngày 13 đến ngày 15-8-1945, Hội nghị toàn quốc của Đảng đã quyết định Tổng khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân. Ngày 16-8-1945, Hồ Chủ tịch chủ tọa hội nghị “Quốc dân đại hội”, bao gồm đại biểu các đảng phái chính trị, các đoàn thể nhân dân, các dân tộc, các tôn giáo, đại biểu ba miền Trung, Nam, Bắc và đại biểu Việt kiều. Quốc dân đại hội đã nhiệt liệt tán thành chủ trương Tổng khởi nghĩa của Đảng và cử ra Ủy ban dân tộc giải phóng Việt Nam (Chính phủ lâm thời của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa) do Bác Hồ  làm Chủ tịch. Quốc dân đại hội cũng đã quy định Quốc kỳ và Quốc ca của nước Việt Nam mới.

Thay mặt Chính phủ lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ra lời kêu gọi Tổng khởi nghĩa trong toàn quốc. Hưởng ứng lời kêu gọi của Người, nhân dân ta từ Bắc chí Nam, từ đồng bằng đến miền núi, triệu người như một nhất tề vùng lên khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân.